Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong: Nghệ An cần khai thác lợi thế cốt lõi để phát triển thành cực tăng trưởng hấp dẫn

TS Nguyễn Minh Phong. Ảnh: Kim Hoa

P.V: Thưa Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong! Bản điều chỉnh quy hoạch của Nghệ An giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã chốt cấu trúc không gian phát triển theo công thức: 1 trung tâm, 2 cực, 3 vùng, 4 trụ cột, 5 hành lang và 6 đô thị. Tiến sĩ đánh giá thế nào về tính khoa học và thực tiễn của mô hình này?

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong: Xét trên góc độ khoa học quy hoạch phát triển, việc điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026-2030 là bước phát triển mới, có cơ sở lý luận và thực tiễn khá vững chắc so với Quy hoạch năm 2023, phản ánh sự chuyển đổi từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy phát triển theo không gian kinh tế và mạng lưới liên kết, phù hợp với Luật Quy hoạch bộ với quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và các chiến lược phát triển mới.

So với năm 2023, Nghệ An đã có nhiều thay đổi, như sắp xếp đơn vị hành chính, mở rộng Khu kinh tế Đông Nam, phát triển các khu công nghiệp mới, hình thành các tuyến cao tốc. Quy hoạch vùng Bắc Trung Bộ được điều chỉnh, yêu cầu phát triển kinh tế số, kinh tế biển, logistics và đổi mới sáng tạo.

Việc xác định Khu kinh tế Đông Nam mở rộng là một trung tâm động lực là có cơ sở vì nơi đây hội tụ: Cảng biển, khu công nghiệp, sân bay, tuyến cao tốc Bắc - Nam, đường ven biển, hệ thống logistics, khả năng thu hút FDI lớn nhất tỉnh. Mô hình mới cho phép tập trung nguồn lực phát triển vào khu vực có sức bật cao nhất, tạo "đầu tàu" kéo tăng trưởng và từng bước lan tỏa tới các cực còn lại thông qua hành lang kinh tế và mạng lưới đô thị.

Quy hoạch điều chỉnh nhấn mạnh hành lang kinh tế, chuỗi logistics, liên kết Đông - Tây, kết nối với Lào, kết nối Bắc Trung Bộ, liên kết với Thanh Hóa và Hà Tĩnh… là phù hợp với xu hướng phát triển vùng thay vì phát triển từng vùng riêng lẻ, phù hợp với xu hướng quy hoạch tích hợp, phát triển theo cực tăng trưởng và mạng lưới liên kết, đồng thời đáp ứng yêu cầu cập nhật các định hướng mới của quốc gia và vùng.

Khu công nghiệp VSIP Nghệ An. Ảnh: Kim Hoa

P.V: Nghệ An đặt mục tiêu huy động tới 1.150 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư toàn xã hội để hiện thực hóa quy hoạch. Đặt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư đang rất quyết liệt, theo Tiến sĩ tỉnh cần có cơ chế đặc thù nào để khơi thông hiệu quả dòng vốn đầu tư?

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong: Tôi cho rằng, để giải quyết bài toán huy động 1.150 nghìn tỷ đồng thực hiện quy hoạch, Nghệ An rất cần một gói cơ chế đặc thù toàn diện. Giải pháp cốt lõi mang tính đòn bẩy lúc này là trình Quốc hội ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026-2035, tập trung sâu vào năm trụ cột trọng tâm.

Trước hết, hệ thống điều hành cần sự phân cấp, phân quyền mạnh mẽ. Tỉnh cũng như Ban Quản lý Khu kinh tế Đông Nam cần được trao quyền tự chủ lớn hơn trong công tác quản lý đầu tư, đất đai, quy hoạch, môi trường và lao động. Bước đi này nhằm hướng tới mục tiêu thực chất là cắt giảm từ 30 đến 50% thời gian giải quyết thủ tục hành chính.

Đi liền với sự tự chủ đó, Nghệ An cần những cơ chế tài chính và ngân sách vượt trội. Cụ thể là việc tăng tỷ lệ điều tiết ngân sách, cho phép địa phương giữ lại nguồn thu từ đất và từ Khu kinh tế Đông Nam để tạo nguồn lực tái đầu tư. Khung chính sách này cũng cần tính đến việc nâng mức dư nợ vay, mở đường cho tỉnh phát hành các loại trái phiếu chính quyền địa phương và trái phiếu xanh.

Bên cạnh nguồn lực tài chính, việc khai thác tối đa và hiệu quả quỹ đất cùng tài sản công cũng đóng vai trò then chốt. Theo đó, tỉnh nên chú trọng phát triển đô thị theo định hướng giao thông (TOD), ưu tiên tổ chức đấu giá quỹ đất sạch sau khi đã đầu tư hoàn chỉnh hạ tầng, đồng thời vận dụng thật linh hoạt hình thức đối tác công - tư (PPP).

Mặt khác, chiến lược thu hút đầu tư của tỉnh cần hướng trọng tâm để đón các tập đoàn FDI "đầu đàn" trong những lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ cao, logistics và kinh tế biển. Để làm được điều này, việc thành lập một tổ công tác đặc biệt do đích thân lãnh đạo tỉnh trực tiếp chỉ đạo là vô cùng cần thiết. Cùng với đó, Nghệ An cũng cần chủ động đa dạng hóa nguồn vốn xã hội, khéo léo huy động dòng vốn từ các quỹ đầu tư quốc tế, song song với việc phát triển thị trường tài chính và đẩy mạnh liên kết vùng.

Chỉ khi đồng bộ hóa được những cơ chế đột phá này, Nghệ An mới có thể giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách, hấp dẫn được các nguồn vốn chất lượng cao, từ đó vững bước hiện thực hóa mục tiêu vươn lên thành cực tăng trưởng của vùng Bắc Trung Bộ.

Hoàng Mai, cực tăng trưởng phía Bắc của tỉnh. Ảnh tư liệu

P.V: Bản quy hoạch định vị Nghệ An sẽ là trung tâm của vùng Bắc Trung Bộ về công nghiệp, y tế, giáo dục và logistics. Tuy nhiên, các tỉnh lân cận cũng đang có những bước tiến rất mạnh mẽ. Theo Tiến sĩ, Nghệ An cần khai thác lợi thế cốt lõi nào để thực sự trở thành cực tăng trưởng dẫn dắt cả vùng?

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong: Để bứt phá, Nghệ An sở hữu những thế mạnh cốt lõi mang tính nền tảng. Trước hết là lợi thế lớn về vị trí khi đóng vai trò là trung tâm kết nối của cả vùng Bắc Trung Bộ và hành lang Đông - Tây, điều mà các địa phương lân cận như Thanh Hóa hay Hà Tĩnh không có được trọn vẹn. Nếu được đầu tư đồng bộ, nơi đây hoàn toàn có thể vươn lên thành một trung tâm logistics mang tầm quốc tế.

Bên cạnh đó, với diện tích tự nhiên lớn, tỉnh mở ra một không gian phát triển vô cùng rộng mở, cho phép song hành khai thác cả tiềm năng kinh tế biển lẫn kinh tế miền núi. Trong bức tranh đó, kinh tế biển và hệ thống công nghiệp - logistics ven biển cần được xem là động lực tăng trưởng hàng đầu, hướng tới mục tiêu đóng góp trên 40% GRDP trong dài hạn qua các lĩnh vực như cảng biển, đô thị biển, năng lượng tái tạo hay du lịch chất lượng cao. Không những thế, Nghệ An còn hội tụ nguồn nhân lực và tri thức dồi dào, trong đó đô thị Vinh được kỳ vọng không chỉ là trung tâm hành chính mà sẽ là "thủ phủ tri thức" cung cấp nhân lực và dịch vụ chất lượng cao cho toàn vùng.

Tuy nhiên, lợi thế quyết định và lớn nhất của Nghệ An lại chính là khả năng liên kết vùng. Sức mạnh của tỉnh không nằm đơn lẻ ở diện tích hay dân số, mà là sự hòa quyện độc đáo giữa vị trí địa kinh tế, hạ tầng đa phương thức và khả năng kết nối. Để hiện thực hóa vai trò cực tăng trưởng, tư duy quy hoạch cần chuyển dịch từ việc "khai thác lợi thế sẵn có" sang "tạo lập lợi thế cạnh tranh mới" dựa trên ba mũi nhọn chiến lược. Thứ nhất, mở rộng Khu kinh tế Đông Nam để trở thành trung tâm công nghiệp, logistics và đổi mới sáng tạo đủ sức cạnh tranh tầm vóc vùng. Thứ hai, đưa đô thị Vinh phát triển thành trung tâm tài chính, y tế và dịch vụ cao cấp, là điểm tựa tri thức cho cả khu vực. Thứ ba, khơi thông hành lang kinh tế Đông - Tây, kết nối hệ thống cảng biển Nghệ An với Lào và Đông Bắc Thái Lan để đưa tỉnh trở thành cửa ngõ giao thương quốc tế thực thụ.

Tóm lại, khi tất cả những lợi thế này được đan cài và tích hợp nhịp nhàng trong mô hình "một trung tâm động lực - nhiều cực lan tỏa", Nghệ An sẽ có đủ sức mạnh để trở thành cực tăng trưởng thực sự của vùng Bắc Trung Bộ.

Một góc đô thị Vinh. Ảnh tư liệu

P.V: Theo Tiến sĩ, ngay sau khi công bố quy hoạch, Nghệ An cần ưu tiên những hành động nào để thể hiện cam kết mạnh mẽ đến cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư?

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong: Theo tôi, để đưa quy hoạch nhanh chóng đi vào thực tiễn, Nghệ An cần ưu tiên triển khai ngay một chuỗi các hành động trọng tâm. Trước mắt, tỉnh nên sớm công bố Chương trình hành động 100 ngày, đi liền với việc thành lập một Tổ công tác đặc biệt do trực tiếp Chủ tịch UBND tỉnh chỉ đạo nhằm thể chế hóa các mục tiêu quy hoạch. Cùng với đó, Nghệ An cần nhanh chóng công bố danh mục dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư và tổ chức ngay Hội nghị Nhà đầu tư chiến lược để tạo sức hút ban đầu.

Bước tiếp theo là đẩy nhanh tiến độ khởi công các dự án hạ tầng chiến lược, trong đó dồn lực ưu tiên cho hạ tầng Khu kinh tế Đông Nam và hạ tầng đô thị Vinh mở rộng. Để hấp dẫn các "đại bàng" về làm tổ, tỉnh cần phát đi thông điệp rõ ràng về việc dành quỹ đất sạch và cơ chế xanh cho các nhà đầu tư chiến lược, đặc biệt là đất công nghiệp, logistics, đô thị cùng hệ thống hạ tầng điện, nước, viễn thông đồng bộ. Những chính sách này cần đi kèm với các ưu đãi vượt trội, vượt ra ngoài khuôn khổ ưu đãi thuế thông thường. Việc sớm xây dựng Trung tâm dữ liệu quy hoạch số và dữ liệu lớn của tỉnh cũng là một bước đi cần thiết để minh bạch hóa thông tin.

Ở tầm vĩ mô, ngay sau khi công bố quy hoạch, Nghệ An cần khẩn trương trình Chính phủ và Quốc hội ban hành các nghị quyết về cơ chế đặc thù. Trọng tâm hướng đến là những cơ chế đột phá về tài chính, phân cấp quản lý, huy động vốn đầu tư theo hình thức PPP và các chính sách ưu đãi riêng cho Khu kinh tế Đông Nam.

Đặc biệt, Nghệ An có thể trở thành địa phương tiên phong trong việc công bố "Sách trắng thực hiện Quy hoạch tỉnh 2026-2030" phát hành hằng năm bằng tiếng Việt và tiếng Anh, trong đó ưu tiên cập nhật tiến độ và các chỉ tiêu thực hiện, các dự án đang triển khai, cơ hội đầu tư mới và những khó khăn cần tháo gỡ.

Song song với các giải pháp trên, tỉnh cũng nên thiết lập một đường dây nóng chuyên trách về quy hoạch. Kênh thông tin này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận, lan tỏa và giải đáp kịp thời mọi băn khoăn, kiến nghị từ cả phía nhà đầu tư lẫn người dân.

P.V: Xin trân trọng cảm ơn những ý kiến tâm huyết của Tiến sĩ!