Đánh thức "mỏ vàng xanh": Chế biến sâu đưa thảo dược Nghệ An vươn tầm

Từ “kho tàng” dưới tán rừng đến chiến lược đột phá

Nghệ An được mệnh danh là vựa dược liệu của cả nước nhờ sở hữu gần 1.000 loài cây thuốc và nấm, chiếm khoảng 25% tổng số cây thuốc toàn quốc. Nổi bật nhất là khu vực miền Tây Nghệ An, nơi lưu giữ nhiều nguồn gen quý hiếm và có giá trị kinh tế cao. Với diện tích rừng và đất lâm nghiệp chiếm trên 70% diện tích tự nhiên, miền Tây Nghệ An không chỉ giữ vai trò là "lá phổi xanh" phòng hộ, mà còn sở hữu một hệ sinh thái vô giá. Thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này những tiểu khí hậu đặc trưng, tạo nên một trong những kho tàng dược liệu tự nhiên phong phú bậc nhất. 

Nghệ An hiện có gần 1.000 loài cây thuốc và nấm, chiếm khoảng 25% tổng số cây thuốc toàn quốc. Ảnh: Trung Tài

Trong cấu trúc chiến lược phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp của tỉnh, cây dược liệu được xác định là mũi nhọn đột phá để chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xóa đói, giảm nghèo bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số. Từ những sản phẩm đặc trưng như trà hoa vàng đến "quốc bảo" sâm Puxailaileng (Puxailaileng) - đỉnh núi cao nhất xứ Nghệ, dư địa phát triển là vô cùng to lớn. Đây chính là nền tảng cốt lõi để hình thành một ngành công nghiệp dược liệu mang giá trị hàng hóa lớn.

Để đánh thức mạnh mẽ “mỏ vàng xanh” này, Nghệ An đang đẩy mạnh quy hoạch vùng trồng, ứng dụng khoa học, kỹ thuật và xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất bền vững. Chuyển từ khai thác thô sang chế biến sâu, dược liệu xứ Nghệ đang từng bước khẳng định giá trị, tự tin vươn tầm ra các thị trường lớn.

Vai trò dẫn dắt của các "đầu tàu" doanh nghiệp

Từ thực trạng xuất thô giá trị thấp, ngành dược liệu Nghệ An đang có sự chuyển mình mạnh mẽ nhờ tư duy chế biến sâu. Trong đó, vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp lớn như Tập đoàn TH, kết hợp với các mô hình sản xuất đạt chuẩn OCOP như Công ty Cổ phần Dược liệu Pù Mát, đã trở thành đòn bẩy nâng cao giá trị thương hiệu và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Là đơn vị tiên phong, Tập đoàn TH đã phát triển mô hình kinh tế dưới tán rừng gắn với dược liệu theo hai hướng: Bảo tồn, khai thác bền vững nguồn thảo dược tự nhiên, đồng thời, phát triển vùng trồng dược liệu theo tiêu chuẩn hữu cơ. Đến nay, TH đã xây dựng vùng dược liệu chuyên canh với quy mô khoảng 250 ha tại các xã Yên Thành, Nghĩa Lâm, Mường Lống, Na Ngoi... tập trung vào các loại cây như gấc, lạc tiên, rau má, sâm bạch quả, lan thạch hộc, hà thủ ô đỏ dưới tán rừng và quanh bìa rừng. Đáng chú ý, TH đã bảo tồn được 9 loại thảo dược quý, có loài tưởng chừng đã biến mất như: sâm Puxailaileng, tam thất Bắc, đương quy, đẳng quy, ngũ gia bì, cây 7 lá 1 hoa (thất diệp nhất chi hoa), lan thạch hộc tía... đồng thời gìn giữ, phát triển hơn 30 loại cây thuốc tại Mường Lống và Na Ngoi. Với công nghệ hiện đại trong lĩnh vực trồng dược liệu sạch, chiết xuất, bào chế dược liệu, TH đã tạo ra các sản phẩm đạt hiệu quả cao trong phòng và trị bệnh, làm đẹp và nâng cao sức khỏe con người. Anh hùng Lao động Thái Hương - Nhà sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Chiến lược Tập đoàn TH chia sẻ: “Tôi muốn xây dựng một chiến lược trình Chính phủ là các bìa rừng của Việt Nam mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có chính sách rồi thuê dưới tán rừng theo diện tích lớn của từng loại thảo dược có đặc hữu rồi để làm hàng hóa ra thế giới. Ở đó, người nông dân có đất, có rừng, doanh nghiệp sẽ đưa giống về, hướng dẫn họ trồng, thu hoạch rồi thu mua lại để chế biến sâu. Chúng ta phải kết hợp giữa khoa học, công nghệ và khoa học quản trị để tạo ra những sản phẩm có giá thành hợp lý nhất nhưng chất lượng tốt nhất”. 

Vườn dược liệu của Tập đoàn TH tại xã Nghĩa Lâm, Nghệ An. Ảnh: Vân Anh

Trung tâm Bảo tồn và Phát triển dược liệu Mường Lống - Tập đoàn TH. Ảnh: Vân Anh

Sức bật từ các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hợp tác xã

Không chỉ có các tập đoàn lớn, tư duy chế biến sâu đã và đang trở thành kim chỉ nam cho hàng loạt doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng các hợp tác xã (HTX) trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Nằm ở vùng đệm và vùng lõi Vườn Quốc gia Pù Mát, xã Con Cuông sở hữu khí hậu mát mẻ và nguồn dược liệu tự nhiên vô cùng phong phú. Đây là nền tảng vững chắc để hình thành các vùng chuyên canh tập trung, mở ra cơ hội lớn cho ngành công nghiệp chế biến sâu. Chủ tịch UBND xã Con Cuông Trần Anh Tuấn cho biết: “Chính quyền địa phương xác định phát triển vùng nguyên liệu dược liệu là một mũi nhọn kinh tế. Giai đoạn 2026 - 2030, địa phương quy hoạch khoảng 30 ha vùng phát triển dược liệu và sẽ nâng lên 50 ha trong giai đoạn 2030 - 2035. Song song đó, địa phương sẽ đầu tư cơ sở hạ tầng vào các vùng nguyên liệu để thu hút, kêu gọi các doanh nghiệp, HTX vào đầu tư chế biến sâu, đảm bảo bao tiêu đầu ra cho sản phẩm”.

Nhờ sự đồng hành, hỗ trợ của tỉnh và chính quyền địa phương, Công ty CP Dược liệu Pù Mát đã mạnh dạn đầu tư dây chuyền sấy lạnh và hệ thống chiết tách hiện đại. Từ đó, doanh nghiệp đã tạo ra nhiều sản phẩm chế biến sâu từ thảo dược bản địa như trà túi lọc, cao, viên hoàn và trà hòa tan, sở hữu 16 sản phẩm đạt chuẩn OCOP từ 3 - 4 sao. Ông Phan Xuân Diện - Giám đốc Công ty CP Dược liệu Pù Mát cho biết: “Để chế biến sâu, ngoài nội lực, công ty nhận được sự hỗ trợ từ các sở, ban, ngành. Ví dụ như các máy móc thiết bị thì tỉnh có cơ chế hỗ trợ 30% chi phí để công ty đầu tư thay đổi dây chuyền công nghệ hiện đại, sản xuất ra những sản phẩm cao cấp. Hiện tại, công ty được UBND tỉnh giao thực hiện một dự án khoa học, công nghệ, trong đó có chế biến sâu các sản phẩm, đặc biệt là hai dòng sản phẩm phải sử dụng công nghệ cao là viên hoàn và trà hòa tan từ cây chè dây và cà gai leo". 

Máy đóng gói trà hòa tan của Công ty CP Dược liệu Pù Mát. Ảnh: Sỹ Đạt

Dù vậy, nhìn tổng thể, toàn tỉnh hiện có nhiều doanh nghiệp nhỏ, HTX, tổ hợp tác và hộ gia đình tham gia trồng, chế biến dược liệu với hàng trăm sản phẩm OCOP 3 - 4 sao, nhưng quy mô nhìn chung còn nhỏ lẻ, công nghệ còn thô sơ. Để tạo bước bứt phá, các HTX và doanh nghiệp nhỏ rất cần được hỗ trợ quy hoạch vùng nguyên liệu ổn định cũng như nguồn lực để đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại.

Kiến tạo hệ sinh thái dược liệu bền vững hướng ra quốc tế

Chế biến sâu không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị gia tăng gấp nhiều lần cho nông sản, mà chính là "chiếc chìa khóa" đưa thương hiệu thảo dược Nghệ An bứt phá mạnh mẽ ra thị trường quốc tế, xây dựng một hệ sinh thái dược liệu bền vững.

Trao đổi với Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An, ông Nguyễn Danh Hùng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An nhấn mạnh: “Là địa phương có diện tích rừng lớn nhất cả nước, tỉnh đã rà soát rất kỹ quỹ đất lâm nghiệp để phát triển các loài dược liệu. Bên cạnh đó, tỉnh tích cực giao đất, giao rừng để người dân chủ động sản xuất, kết hợp trồng dược liệu dưới tán rừng tự nhiên nhằm phát huy giá trị lâm nghiệp đa giá trị, đa tác dụng. Để hiện thực hóa mục tiêu, Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An đã ban hành Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND ngày 12 tháng 12 năm 2025, quy định về các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp và nông thôn trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030. Trong đó quy định rõ các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu, từ quy mô diện tích, bao tiêu sản phẩm cho đến hỗ trợ đưa các sản phẩm OCOP lên sàn giao dịch điện tử. Tỉnh cũng áp dụng các chính sách thông thoáng về thủ tục hành chính trong giai đoạn đầu tư; chính sách tín dụng, vay vốn, miễn giảm tiền thuê đất dài hạn nhằm thu hút các doanh nghiệp. Một số doanh nghiệp đã quan tâm khảo sát, phát triển vùng nguyên liệu thảo dược để sau đó xây dựng nhà máy trên địa bàn tỉnh như Công ty Dược liệu Trung ương và các công ty dược liệu tại Hà Nội. Nghị quyết Đại hội Đảng và chương trình hành động của tỉnh đã khẳng định rõ vai trò mang tính đột phá của ngành dược liệu trong thời gian tới. Tỉnh sẽ tập trung áp dụng các giải pháp khoa học, công nghệ đột phá, học hỏi các mô hình hiệu quả trên toàn quốc để áp dụng tại khu vực miền Tây Nghệ An”.
Với sự dẫn dắt của các tập đoàn tiên phong, sự chuyển mình của các doanh nghiệp vệ tinh cùng hệ thống cơ chế chính sách thông thoáng, Nghệ An đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái dược liệu bền vững, sẵn sàng vươn tầm ra các thị trường lớn.

CƠ CHẾ ĐỘT PHÁ NÂNG TẦM DƯỢC LIỆU NGHỆ AN
Để hiện thực hóa mục tiêu đưa dược liệu trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, tỉnh Nghệ An đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp then chốt:

* Quy hoạch & Bản địa hóa: Định hình rõ ràng lộ trình phát triển dược liệu gắn với 3 vùng sinh thái: Vùng núi cao, vùng núi thấp - trung du, và vùng ven biển. Đến năm 2030, tổng diện tích dược liệu & lâm sản ngoài gỗ đạt tối thiểu 9.000 ha.

* Hỗ trợ công nghệ: Hỗ trợ nguồn lực (lên đến 30% chi phí máy móc, thiết bị) giúp các doanh nghiệp, hợp tác xã thay đổi dây chuyền công nghệ hiện đại, chuyển từ xuất thô sang chế biến sâu.

* Trải thảm đỏ thu hút đầu tư: Áp dụng các chính sách thông thoáng về thủ tục hành chính; hỗ trợ tín dụng, vay vốn và miễn giảm tiền thuê đất dài hạn nhằm thu hút các doanh nghiệp lớn xây dựng nhà máy gắn với chu kỳ dài hạn của cây dược liệu.

* Thúc đẩy thương mại điện tử: Ban hành chính sách hỗ trợ đưa các sản phẩm OCOP ngành Dược liệu lên các sàn giao dịch điện tử để tiếp cận thị trường toàn cầu.

CHỈ TIÊU CHIẾN LƯỢC ĐẾN NĂM 2030
• Tổng diện tích dược liệu & lâm sản ngoài gỗ: Đạt tối thiểu 9.000 ha.
• Phát triển rõ rệt theo 3 vùng sinh thái: Vùng núi cao, vùng núi thấp - trung du, và vùng ven biển.