Cuộc đua vào lớp 10 công lập: Mở thêm lối đi để phụ huynh và học sinh bớt khổ

TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT) phân tích những nguyên nhân sâu xa của áp lực thi vào lớp 10 hiện nay và gợi mở các giải pháp chính sách nhằm giúp phụ huynh, học sinh bớt gánh nặng, đồng thời nâng cao hiệu quả của hệ thống giáo dục trung học.

Ở các đô thị lớn, cứ mỗi mùa tuyển sinh lớp 10 đến gần, áp lực lại đè nặng lên phụ huynh và học sinh lớp 9. Nỗi lo này không phải vô cớ. Trong bối cảnh khoa học - công nghệ thay đổi nhanh, THPT ngày nay được xem như nền tảng tối thiểu để người học có thể tiếp tục học lên, chuyển đổi nghề nghiệp và cập nhật kỹ năng trong suốt cuộc đời lao động.

Trong khi đó, số chỗ học ở các trường THPT công lập, nhất là khu vực nội đô, lại có giới hạn. Khi cung thấp hơn cầu, cạnh tranh là điều khó tránh khỏi. Khi cuộc đua trở nên gay gắt, học thêm theo hướng “luyện thi”, “luyện mẹo” nhanh chóng trở thành lựa chọn gần như bắt buộc của nhiều gia đình, nhằm giành một suất vào trường công lập.

Chuyển hướng sau THCS: Vì sao giáo dục nghề nghiệp chưa thành “van giảm áp”?

Từ năm học 2025-2026, chính sách miễn học phí cho học sinh công lập và hỗ trợ học phí cho học sinh học ở cơ sở dân lập, tư thục là một bước tiến đáng ghi nhận, thể hiện tính nhân văn và chia sẻ gánh nặng tài chính với người dân. Tuy nhiên, cần nhìn thẳng vào thực tế: Miễn học phí không đồng nghĩa với việc có thêm chỗ học. Thậm chí, khi chi phí giảm, sức hút của trường công lập có thể còn tăng lên, khiến áp lực “phải vào công lập” lớn hơn nếu năng lực tiếp nhận không được mở rộng tương ứng. Với nhiều gia đình thu nhập thấp ở đô thị, phần chênh lệch học phí trường tư cộng thêm chi phí sinh hoạt vẫn là rào cản rất thực.

Vì vậy, muốn giải tỏa áp lực thi cử một cách bền vững, không thể chỉ dồn tất cả học sinh lớp 9 vào một “cánh cửa hẹp”. Điều quan trọng là hệ thống giáo dục phải mở ra nhiều cánh cửa khác nhau, có giá trị tương đương. Giáo dục trung học nghề và giáo dục nghề nghiệp (THN/GDNN) sau THCS được kỳ vọng đóng vai trò “van giảm áp”, nhưng trên thực tế vẫn chưa đủ sức hấp dẫn. Nguyên nhân đến từ định kiến xã hội coi học nghề là lựa chọn thứ yếu, nỗi lo của phụ huynh về việc con em bị “định đoạt tương lai” quá sớm, cũng như việc các lộ trình liên thông, cơ hội việc làm và thu nhập chưa đủ rõ ràng, thuyết phục. 

Học sinh thi vào lớp 10 tại Hà Nội. Ảnh: Hoàng Hà

Muốn thu hút học sinh vào THN/GDNN để giảm áp lực cho kỳ thi vào lớp 10 công lập, con đường này cần trở thành một lựa chọn thực sự có giá trị: Học sinh vẫn được trang bị nền tảng văn hóa cốt lõi để có thể học tiếp và thích nghi lâu dài; được học gắn với nơi làm việc để thấy rõ tính thực tiễn; và quan trọng hơn cả là có cơ chế liên thông minh bạch, giúp giảm rủi ro khi lựa chọn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ở những quốc gia mà giáo dục nghề nghiệp được thiết kế như một lựa chọn chất lượng cao, gắn chặt với thị trường lao động, phụ huynh không còn coi con đường học thuật là lối đi duy nhất. Thụy Sĩ là ví dụ tiêu biểu: Phần lớn học sinh sau THCS tham gia các chương trình giáo dục nghề nghiệp, trong đó hình thức học nghề gắn với doanh nghiệp (apprenticeship) đóng vai trò chủ đạo. Các chương trình này được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn quốc gia và sự tham gia chặt chẽ của các hiệp hội nghề nghiệp. OECD cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng, để giảm bất bình đẳng và căng thẳng xã hội ở giai đoạn chuyển tiếp sau THCS, các quốc gia cần hạn chế tư duy “ăn xổi”, tăng cường hướng nghiệp và nâng cao giá trị thực của các lộ trình học tập khác nhau.

Quản trị kỳ thi lớp 10: Khi sự bất định làm áp lực phình to

Trở lại với thực tiễn trong nước, bên cạnh việc “đường rẽ” sang GDNN chưa đủ sáng, cách quản trị kỳ thi vào lớp 10 cũng vô tình làm áp lực gia tăng. Một trong những biểu hiện rõ nhất là việc nhiều địa phương công bố môn thi thứ ba quá muộn.

Về mặt quản lý, lo ngại học sinh học tủ khi công bố sớm môn thi là có cơ sở. Tuy nhiên, trong bối cảnh “cửa vào công lập” vốn đã hẹp, sự chậm trễ này lại tạo ra một chuỗi hệ quả ngược. Khi không biết chắc môn thi, phụ huynh thường cho con học thêm dàn trải nhiều môn để phòng ngừa rủi ro. Học sinh vì thế phải gánh khối lượng học tập lớn hơn, áp lực tâm lý tăng lên, trong khi hiệu quả học tập chưa chắc được cải thiện.

Không chỉ vậy, sự bất định về môn thi còn làm suy yếu vai trò của nhà trường. Giáo viên khó tập trung củng cố các năng lực cốt lõi, học sinh dễ chuyển sang tâm thế “luyện thi” thay vì học chắc chương trình. Khi kỳ thi trở thành một ẩn số đến phút chót, áp lực không giảm mà bị đẩy ngược về phía gia đình và người học, thông qua học thêm ngoài nhà trường. Theo nghĩa đó, công bố môn thi muộn không trực tiếp tạo ra cạnh tranh, nhưng lại khuếch đại cảm giác rủi ro trong một hệ thống vốn đã quá tải.

Để giảm áp lực, Bộ GD-ĐT cần tăng cường truyền thông và đầu tư thực chất hơn cho THN/GDNN, trong khi các Sở GD-ĐT nên quản lý kỳ thi bằng sự ổn định và minh bạch. Việc công bố sớm, thậm chí theo chu kỳ ổn định 2-3 năm, các môn thi, cấu trúc đề và mức độ đánh giá sẽ gửi đi thông điệp rõ ràng: Chỉ cần học chắc chương trình là đủ, không cần “luyện mẹo”. Các môn thi tuyển cũng nên là những môn học cốt lõi, bảo đảm học sinh có nền tảng vững chắc khi bước vào bậc THPT. Theo quan điểm người viết, các địa phương nên cân nhắc lựa chọn ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh - những môn nền tảng không chỉ cho THPT mà còn cho khả năng thích ứng trong kỷ nguyên số sau này.

Về phía nhà trường, cần dám thoát khỏi “bệnh thành tích lớp 10”, tập trung dạy chắc nền tảng, kiểm tra theo hướng hiểu và vận dụng, đồng thời tổ chức phụ đạo miễn phí hoặc chi phí thấp cho nhóm học sinh yếu thế. Quan trọng hơn, công tác hướng nghiệp phải được thực hiện nghiêm túc, giúp học sinh và phụ huynh nhìn thấy rõ các con đường liên thông và cơ hội nghề nghiệp, để GDNN không còn là lựa chọn “chữa cháy” sau khi trượt công lập, mà trở thành một quyết định chủ động.

Khi GDNN trở thành một “tuyến đường thật”, khi thông tin tuyển sinh đủ sớm và đủ ổn định để học sinh học đều, học thật, áp lực thi vào lớp 10 sẽ dần hạ nhiệt. Khi đó, học thêm kiểu “luyện mẹo” sẽ không còn đất sống, và gia đình cũng bớt cảm giác đang đặt tương lai con mình vào một cánh cửa quá hẹp. Giảm áp lực thi cử vào lớp 10, suy cho cùng, cần được xem là một thước đo quan trọng cho hiệu quả quản trị giáo dục của các địa phương và của toàn ngành.