Sông Lam cạn nước, nhiều trạm bơm hoạt động cầm chừng

Nhiều trạm bơm treo “nồi hông”

Trạm bơm Cát Văn, xã Cát Ngạn bị bồi lắng phải dừng hoạt động. Ảnh: Văn Trường

Tại xã Cát Ngạn, Trạm bơm Cát Văn đang phải tạm dừng hoạt động suốt gần 1 tháng qua. Có mặt tại hiện trường những ngày cuối tháng 3, dễ dàng nhận thấy khu vực bể hút của trạm bơm gần như bị bồi lấp hoàn toàn bởi bùn đất. Dòng sông Lam đoạn chảy qua đây thu hẹp lại, những cồn đất nổi lên giữa lòng sông không chỉ cản trở dòng chảy mà còn khiến việc tiếp cận nguồn nước của trạm bơm trở nên bất khả thi.

Anh Nguyễn Trọng Hoàn - Cụm trưởng cụm thủy nông Cát Văn cho biết, cụm hiện có 8 trạm bơm, đảm nhận tưới tiêu cho hơn 1.000 ha lúa vụ Xuân. Tuy nhiên, riêng Trạm bơm Cát Văn – vốn cung cấp nước cho khoảng 180 ha đã phải dừng hoạt động do hệ thống ống dẫn bị bùn đất vùi lấp. “Chúng tôi đã tính đến phương án dùng máy móc để nạo vét, nhưng khu vực này bị lầy sục, máy cơ giới không thể tiếp cận. Nếu cố triển khai cũng rất tốn kém mà hiệu quả chưa chắc đảm bảo”, anh Hoàn nói.

Khu vực Trạm bơm Cát Văn, xã Cát Ngạn bị bồi lắng với diện tích rộng hơn 5,4 ha. Ảnh: Văn Trường

Theo khảo sát, khu vực bể hút của Trạm bơm Cát Văn bị bồi lấp với diện tích khoảng 5,4 ha, trong đó, có tới 2,5 ha ảnh hưởng trực tiếp đến bể hút trạm bơm. Lớp bồi tích tạo thành một “rào chắn” tự nhiên khiến nước không thể chảy vào bể hút.

Không chỉ riêng Trạm bơm Cát Văn, nhiều công trình khác trong khu vực cũng rơi vào tình trạng tương tự. Trạm bơm Làng Hoa, thuộc xóm Phong Thịnh, hiện đang phục vụ tưới cho hơn 70 ha lúa cũng bị bồi lắng nặng. Đơn vị quản lý đang triển khai phương án nối dài vòi hút để tiếp cận nguồn nước xa hơn, tuy nhiên, phải mất từ 5–7 ngày mới có thể hoàn thành. Trong thời gian này, toàn bộ diện tích lúa phụ thuộc vào trạm bơm vẫn phải “chờ nước”, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sinh trưởng, đặc biệt là giai đoạn lúa trổ bông.

Một trạm bơm trên sông Lam bị "treo nồi hông". Ảnh: Văn Trường

Ông Thái Đăng Phương - Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Thanh Chương cho biết, trước tình trạng bồi lắng nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến khả năng vận hành Trạm bơm Cát Văn, đơn vị đã đề xuất phương án nạo vét, khơi thông dòng chảy tại khu vực thượng lưu, cách trạm khoảng 800m. Tuy nhiên, do vị trí này nằm ngoài phạm vi quản lý trực tiếp của công trình thủy lợi nên quá trình triển khai phải có sự phối hợp của nhiều cơ quan chức năng. Theo ông Phương, khối lượng bồi lắng tại khu vực này là rất lớn, vượt quá khả năng xử lý bằng các biện pháp thủ công. “Nếu chỉ nạo vét thủ công thì gần như không khả thi. Chúng tôi đã kiến nghị cấp trên sớm có phương án tổng thể, trong đó, cho phép triển khai nạo vét ở khu vực ngoài phạm vi công trình nhằm giải phóng dòng chảy, đưa nước trở lại bể hút, đảm bảo hoạt động ổn định cho trạm bơm”, ông Phương nhấn mạnh.

Theo ông Phương, đơn vị hiện đang quản lý 64 trạm bơm, đảm nhận tưới cho gần 6.000 ha lúa. Mặc dù trong năm 2024 đã được đầu tư lắp đặt thêm 6 trạm bơm mới với tổng kinh phí hơn 9,2 tỷ đồng, nhưng đến nay vẫn còn 11 trạm rơi vào tình trạng bồi lắng nghiêm trọng, không thể hoạt động hiệu quả. Tổng diện tích lúa đang bị ảnh hưởng do thiếu nước hiện đã lên tới hơn 300 ha.

Không chỉ ở Thanh Chương, tình trạng bồi lắng còn diễn ra tại nhiều khu vực khác dọc sông Lam, đặc biệt là hệ thống cống Bara Nam Đàn thuộc xã Vạn An – công trình thủy lợi trọng điểm cung cấp nước tưới cho hơn 20.000 ha lúa vụ xuân.

Công nhân khơi thông bể hút tại trạm bơm Rạng, xã Đại Đồng. Ảnh: Văn Trường

Ông Bạch Hưng Trung - Trạm trưởng Bara Nam Đàn cho biết: “Do bồi lắng nên khả năng lấy nước của hệ thống bị hạn chế rõ rệt. Những thời điểm triều thấp, nước chảy vào rất chậm, không đủ đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho toàn bộ hệ thống”.

Trước tình trạng bồi lắng nghiêm trọng, từ đầu tháng 3/2026, Công ty TNHH MTV Thủy lợi Nam Nghệ An đã huy động xà lan cùng máy xúc triển khai nạo vét, khơi thông dòng chảy tại khu vực cống Nam Đàn 1 với tổng kinh phí hơn 500 triệu đồng. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, việc xử lý mới chỉ hoàn thành tại cống Nam Đàn 1, trong khi cống Nam Đàn 2 vẫn còn tồn đọng khối lượng bồi lắng rất lớn, gây khó khăn cho công tác vận hành và cấp nước tưới.

Theo đơn vị, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng này là do ảnh hưởng của các trận bão lớn từ số 5 đến số 10 trong năm 2025, mang theo lượng lớn phù sa và bùn đất đổ về, tích tụ ngày càng dày, làm thu hẹp dòng chảy và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lấy nước của hệ thống thủy lợi.

Cống Bara Nam Đàn 2 còn tồn đọng khối lượng bồi lắng rất lớn. Ảnh: Văn Trường

Ông Bùi Văn Hào - Chủ tịch kiêm Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Nam Nghệ An cho biết, hiện mực nước sông Lam đang thấp hơn khoảng 30 cm so với cùng kỳ, dẫn đến tình trạng bồi lắng tại một số cửa cống khu vực Nam Đàn, đồng thời, nhiều trạm bơm dọc tuyến sông bị bồi lấp bể hút, gây khó khăn cho công tác vận hành, cấp nước tưới.

Ngay sau tết Nguyên đán 2026, đơn vị đã chủ động huy động lực lượng triển khai khơi thông các điểm bồi lắng tại bể hút thuộc các xí nghiệp thủy lợi Nam Đàn, Hưng Nguyên, Nghi Lộc… đồng thời, tiến hành bảo dưỡng, duy tu hệ thống máy bơm nhằm đảm bảo sẵn sàng nguồn nước phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, để đảm bảo nguồn nước ổn định lâu dài, ngoài tỉnh cần sớm bố trí kinh phí xử lý các công trình xuống cấp, ách yếu, ông Hào nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự phối hợp điều tiết nguồn nước từ Nhà máy Thủy điện Bản Vẽ, thông qua việc xả nước kịp thời để các trạm bơm có thể hoạt động hiệu quả.

Bên cạnh đó, nhằm chủ động ứng phó với tình trạng thiếu nước, đơn vị đã chuẩn bị 30 máy bơm dã chiến, sẵn sàng triển khai bơm hỗ trợ cho các vùng hồi quy, khu vực cuối kênh cũng như chú trọng công tác gạn triều, tiêu úng và ngăn mặn tại hệ thống cống Bara Nghi Quang và Bến Thủy nhằm tránh xâm nhập mặn vào đồng ruộng.

Khẩn trương có giải pháp đảm bảo nước tưới cho vụ Xuân

Máy móc nạo vét bùn đất ở cống Nam Đàn 2.

Ông Nguyễn Trường Thành – Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Nghệ An cho biết, mặc dù trong những năm qua, hệ thống trạm bơm dọc sông Lam đã được đầu tư nâng cấp, cải tạo đáng kể, nhưng tình trạng thay đổi dòng chảy và bồi lắng vẫn diễn ra phức tạp. Cụ thể như công trình Trạm bơm Cát Văn có khối lượng bồi lắng lớn, muốn xử lý triệt để phải thực hiện các thủ tục cấp phép liên quan đến khai thác khoáng sản, dẫn đến mất nhiều thời gian.

Theo nhận định, với tình hình nguồn nước hiện tại, việc cấp nước cho sản xuất vụ Xuân năm 2026 cơ bản vẫn có thể đáp ứng. Tuy nhiên, trong giai đoạn giữa và cuối mùa khô, nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước, thậm chí xâm nhập mặn là hoàn toàn có thể, đặc biệt tại các vùng cao cưỡng, cuối kênh, cuối hệ thống.

Trên 180 ha lúa ở xã Cát Ngạn bị thiếu nước do Trạm bơm Cát Văn đang tạm dừng hoạt động. Ảnh: Văn Trường

Để chủ động ứng phó, Chi cục Thủy lợi đã đề nghị các địa phương và đơn vị liên quan triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, cần linh hoạt điều chỉnh kế hoạch sản xuất theo diễn biến nguồn nước; tận dụng tối đa các đợt xả nước từ thủy điện để tích trữ nước; đẩy nhanh tiến độ tu sửa, nạo vét kênh mương, bể hút; tổ chức tưới luân phiên hợp lý giữa các vùng; tăng cường các biện pháp tiết kiệm nước; đồng thời, kiểm soát chặt chẽ tình trạng xâm nhập mặn.

Bên cạnh đó, ngành Điện lực cũng được đề nghị ưu tiên cấp điện ổn định cho các trạm bơm, đảm bảo vận hành liên tục khi có nguồn nước. Về lâu dài, tỉnh cần bố trí nguồn kinh phí để xử lý các công trình xuống cấp, ách yếu, đồng thời, phối hợp với các nhà máy thủy điện như: Bản Vẽ, Khe Bố, Chi Khê để điều tiết xả nước phù hợp, đảm bảo hài hòa giữa phát điện và phục vụ sản xuất nông nghiệp.