Trở ngại với nỗ lực thay thế New START của ông Trump

Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) hết hạn ngày 5/2 đã khiến Mỹ và Nga lần đầu tiên trong thế kỷ 21 không còn bất cứ "rào chắn" nào với quy mô kho vũ khí hạt nhân của họ. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại về cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới.

"Chúng tôi chưa quay lưng với nhau, nhưng đây vẫn là thời điểm nguy hiểm, bởi các bên chưa có kế hoạch nào cả. Bước tiếp theo sẽ là gì?", Rose Gottemoeller, trưởng đoàn đàm phán New START của chính quyền tổng thống Barack Obama, đặt câu hỏi.

Các nhà đàm phán Mỹ và Nga dường như đã gần đạt thỏa thuận nhằm tiếp tục tuân thủ các hạn chế của New START sau khi hiệp ước hết hạn. Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể của Tổng thống Donald Trump, được cho là đã dẫn dắt các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí với Nga bên lề cuộc hội đàm về xung đột Ukraine tại Abu Dhabi tuần này.

Tuy nhiên, một thỏa thuận tạm thời vào thời điểm hiện nay nhiều khả năng sẽ không mang lại mức độ minh bạch tương đương với hiệp ước chính thức dài hạn, theo một số cựu quan chức cấp cao Mỹ. 

Tổng thống Mỹ Donald Trump (phải) và Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Alaska ngày 15/8/2025. Ảnh: AP

Các quy tắc về tuân thủ và kiểm chứng, vốn là nền tảng của hiệp ước kiểm soát vũ khí giữa Mỹ và Nga, thường mất nhiều năm để đàm phán. Do đó, những nhà đàm phán hàng đầu của ông Trump khó có thể giải quyết nhanh chóng vấn đề này, theo các cựu quan chức và chuyên gia về chống phổ biến vũ khí hạt nhân.

"Đây không phải là thứ mà Witkoff, Kushner hay Ngoại trưởng Marco Rubio có thể vạch ra một cách sơ sài, ngẫu hứng", Lynn Rusten, cựu quan chức cấp cao của Hội đồng An ninh Quốc gia từng làm việc về New START, nói.

Vài giờ sau khi New START hết hạn, Tổng thống Trump cho rằng nên xây dựng "hiệp ước mới, được cải tiến, hiện đại hóa và có thể tồn tại lâu dài trong tương lai", thay vì tiếp tục gia hạn thỏa thuận. Ông nhiều lần tuyên bố muốn đàm phán một hiệp ước kiểm soát mới có sự tham gia của Trung Quốc, quốc gia có kho vũ khí hạt nhân ngày càng mở rộng, dù vẫn nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga.

"Tổng thống Trump đã nhiều lần nói về việc đối phó với mối đe dọa mà vũ khí hạt nhân gây ra cho thế giới và cho thấy ông muốn duy trì các giới hạn đối với vũ khí hạt nhân, cũng như đưa Trung Quốc vào các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí", một quan chức Nhà Trắng nói với BBC, tin tưởng rằng ông chủ Nhà Trắng sẽ vạch ra con đường tốt nhất cho vấn đề này "theo lộ trình thời gian của riêng ông".

Tuy nhiên, việc ông Trump kiên quyết yêu cầu Trung Quốc tham gia đàm phán kiểm soát vũ khí mới có thể khiến triển vọng đạt thỏa thuận trở nên xa vời, bởi Bắc Kinh chưa bao giờ mặn mà với ý tưởng này, theo Daniel Bush, nhà phân tích của BBC.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm ngày 5/2 cho biết năng lực hạt nhân của Trung Quốc "hoàn toàn không cùng quy mô" với Mỹ và Nga. Ông nhấn mạnh Bắc Kinh sẽ không tham gia các cuộc đàm phán về vũ khí hạt nhân ở giai đoạn này.

Mỹ và Nga hiện nắm giữ gần 90% tổng số vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới, theo đánh giá năm 2025 của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI). Trong đó, Nga có khoảng 4.309 đầu đạn đang triển khai và lưu trữ, còn Mỹ có 3.700.

Trung Quốc được cho là đang sở hữu 600 đầu đạn hạt nhân, nhưng con số này nhiều khả năng sẽ tăng lên 1.000 vào cuối thập kỷ. SIPRI cho hay kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang tăng nhanh nhất trong số các quốc gia, với khoảng 100 đầu đạn mới mỗi năm kể từ 2023.

Daryl Kimball, giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí, cũng đồng ý rằng Trung Quốc nên tham gia thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân mới. Nhưng "không có dấu hiệu nào cho thấy ông Trump hay đội ngũ của mình đã dành thời gian cho những cuộc đàm phán giảm rủi ro hoặc kiểm soát vũ khí với Trung Quốc kể từ khi trở lại nắm quyền năm 2025", Kimball nói.

Trong khi đó, Moskva cho hay Nga và Mỹ "hiện không còn ràng buộc nghĩa vụ nào" theo New START, đồng thời cảnh báo nước này sẵn sàng thực hiện các biện pháp đối phó "mang tính quyết định" nếu an ninh quốc gia bị đe dọa.

Giới quan sát thêm rằng các cuộc đàm phán giữa Mỹ với Nga về hiệp ước kiểm soát vũ khí mới cũng có thể vấp trở ngại do những căng thẳng xoay quanh cuộc xung đột Ukraine.

Đây không phải lần đầu tiên Moskva và Washington trải qua giai đoạn không có hiệp ước kiểm soát vũ khí lớn ràng buộc. Dưới thời tổng thống Jimmy Carter, Mỹ từng trì hoãn phê chuẩn hiệp ước để phản đối hành động quân sự của Liên Xô ở Afghanistan. Trong thời gian đó, hai nước đồng ý tuân thủ các điều khoản của hiệp ước chưa hoàn tất và sau đó hiệp ước chính thức có hiệu lực. 

Tên lửa Burevestnik trong vụ phóng thử hồi năm 2018. Ảnh: BQP Nga

Tuy nhiên, tình hình hiện nay phức tạp hơn nhiều do mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Nga về Ukraine, cũng như sự trỗi dậy của Trung Quốc như một siêu cường hạt nhân, theo giới phân tích. Họ cho rằng những yếu tố này làm gia tăng mức độ rủi ro và tạo áp lực buộc ông Trump phải đạt được một thỏa thuận kiểm soát vũ khí mới.

"Có thể sẽ có thỏa thuận chính trị kiểu cùng hợp tác để kéo dài các giới hạn cốt lõi của New START, nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy thỏa thuận đó sẽ bao gồm các biện pháp kiểm chứng", Stephen Herzog, giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Không phổ biến vũ khí James Martin, nhận định và thêm rằng điều đó khiến triển vọng về hiệp ước kiểm soát vũ khí dài hạn vẫn rất mờ mịt.

Thế giới dường như đang quay trở lại tư duy của thời kỳ đầu Chiến tranh Lạnh, giai đoạn mà sự bất định và tâm thế chấp nhận xung đột luôn ở mức cao, theo Nikolai Sokov, nhà đàm phán người Nga từng dành 45 năm cho nỗ lực kiểm soát vũ khí hạt nhân.

"Tất cả những gì tôi đã làm trong cả cuộc đời giờ đều tan thành mây khói", ông nói.