Thói quen lựa chọn thực phẩm siêu chế biến và hệ luỵ bệnh không lây nhiễm chờ sẵn

Hồi chuông cảnh báo về gánh nặng, hệ luỵ của bệnh không lây nhiễm

Tại Việt Nam, các bệnh không lây nhiễm chiếm gần 74% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Riêng năm 2019, ước tính có khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% là do các bệnh không lây nhiễm.

Đáng chú ý, 44% trường hợp tử vong là trước 70 tuổi khi còn trong độ tuổi lao động, gây mất năng suất kinh tế, chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng chi phí bệnh tật, tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế nước ta.

Một thông tin từ Cục Phòng bệnh cho biết Việt Nam hiện có 17 triệu người tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, 2 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính và hơn 180.000 ca ung thư mới/năm.

Cùng đó, tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng rất nhanh ở Việt Nam. Tỷ lệ trẻ em bị thừa cân béo phì đã tăng gấp đôi trong vòng 10 năm qua, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020 và trở thành vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh...

Tỷ lệ thừa cân béo phì đang rất cao ở khu vực thành thị với gần 29%, tiếp đến nông thôn là 18% và miền núi là gần 7%.

Với người trưởng thành, tỷ lệ thừa cân, béo phì đã tăng 30% trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020.

Các yếu tố nguy cơ trực tiếp như thừa cân béo phì, tăng đường máu, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp có liên hệ chặt với hành vi ăn uống không lành mạnh và tiêu thụ thực phẩm, đồ uống nhiều đường, muối, chất béo bão hòa.

Số liệu từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy 3/5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam đến từ hành vi lối sống bao gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia, những yếu tố này đóng góp phần lớn vào tử vong và bệnh tật đa nhóm bệnh như tim mạch, đái tháo đường, ung thư, bệnh hô hấp, tạo gánh nặng kép lên sức khỏe và kinh tế.

Từ thuốc lá đến thực phẩm siêu chế biến đều được thiết kế nhằm thúc đẩy 'tiêu thụ lặp lại'
Theo các chuyên gia, chế độ ăn uống không lành mạnh, nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa có hại, ăn ít trái cây, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ, vi chất dinh dưỡng góp phần gây thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống.

Tại Việt Nam, xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh và ở mức nguy cơ cao, với mức tiêu dùng tăng hơn 10 lần giai đoạn 2000-2017.

Trong khi đó, nhiều bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn giàu sản phẩm chế biến sẵn, đậm độ năng lượng cao làm tăng nguy cơ các bệnh chuyển hóa và bệnh không lây nhiễm như thừa cân béo phì, đái tháo đường, tim mạch.

Một nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí khoa học quốc tế uy tín The Milbank Quarterly đã đưa ra góc nhìn mạnh mẽ về bản chất của thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods - UPFs). Công trình mang tên "Từ thuốc lá đến thực phẩm siêu chế biến: Kỹ thuật công nghiệp thúc đẩy dịch bệnh có thể phòng ngừa như thế nào?", do các học giả từ Đại học Michigan, Duke và Harvard thực hiện, tổng hợp bằng chứng từ khoa học về gây nghiện, lịch sử y tế công cộng và phân tích chính sách.

Theo nhóm tác giả, thực phẩm siêu chế biến và thuốc lá có nhiều điểm tương đồng trong cách phát triển sản phẩm, chiến lược thị trường và định hình nhận thức người tiêu dùng. Các sản phẩm này không chỉ đáp ứng nhu cầu có sẵn mà còn được thiết kế nhằm thúc đẩy hành vi tiêu thụ lặp lại.

Cụ thể, UPFs thường chứa sự kết hợp "tối ưu" giữa đường tinh luyện và chất béo, tạo kích thích mạnh đối với hệ thần kinh trung ương. Sự phối hợp này mang lại cảm giác ngon miệng tức thì, đồng thời kích hoạt cơ chế phần thưởng trong não bộ, cơ chế từng được ghi nhận rõ ở các sản phẩm gây nghiện.

Quá trình chế biến sâu cũng làm thay đổi cấu trúc thực phẩm, giúp cơ thể hấp thụ nhanh hơn, từ đó tăng và kéo dài tác động sinh học so với thực phẩm ít chế biến. Phụ gia được sử dụng có chọn lọc để tối ưu hóa hương vị, kết cấu và cảm giác ngon miệng, khiến sản phẩm trở nên "khó cưỡng lại", ngay cả khi người tiêu dùng đã no hoặc nhận thức được rủi ro sức khỏe.

Nghiên cứu cũng chỉ ra sự hiện diện dày đặc của thực phẩm siêu chế biến trong môi trường sống hiện đại: từ cửa hàng tiện lợi, siêu thị, chuỗi thức ăn nhanh đến nền tảng giao đồ ăn trực tuyến. Sự phổ biến này khiến việc hạn chế tiếp xúc ngày càng khó khăn, một đặc điểm từng được ghi nhận trong lịch sử lan rộng của thuốc lá. 

Từ thuốc lá đến thực phẩm siêu chế biến đều được thiết kế nhằm thúc đẩy 'hành vi tiêu thụ lặp lại'.

Đáng chú ý, nhiều thông điệp tiếp thị nhấn mạnh yếu tố "lành mạnh" như bổ sung vitamin, giảm chất béo hoặc phù hợp với "lối sống năng động". Theo nhóm nghiên cứu, cách truyền thông này có thể tạo cảm nhận tích cực trong khi bản chất chế biến sâu và tác động sinh học của sản phẩm không thay đổi, tương đồng với chiến lược mà ngành thuốc lá từng sử dụng.

Báo cáo nhấn mạnh rằng thực phẩm siêu chế biến cần được xem xét vượt ra ngoài lăng kính dinh dưỡng và lựa chọn cá nhân.

Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy những loại thực phẩm siêu chế biến như nước ngọt không đường, đồ uống có đường, thịt nguội… có thể rút ngắn tuổi thọ của bạn hơn 10%.

Cần hình thành thói quen cần thiết xem nhãn dinh dưỡng
PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia), nhận định thực phẩm chế biến sẵn, đóng hộp thường chứa nhiều muối, đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và phụ gia.

Việc tiêu thụ thường xuyên có thể làm tăng nhanh đường huyết sau ăn, không có lợi cho người mắc đái tháo đường, phụ nữ mang thai, người tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc suy thận. Với trẻ em, thực phẩm nhiều đường dễ hình thành thói quen tiêu thụ lặp lại, làm tăng nguy cơ sâu răng và béo phì.

Ngày Tết, các chuyên gia dinh dưỡng cảnh báo thói quyen dinh dưỡng không lành mạnh, lựa chọn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, trong khi 'quên' rau củ, trái cây.

Để kiểm soát vấn đề thừa cân, béo phì, các chuyên gia cho rằng cần kết hợp nhiều giải pháp như giáo dục dinh dưỡng học đường và tăng cường vận động thể chất, quản lý việc thực hiện dán nhãn dinh dưỡng một cách chặt chẽ. Các loại thực phẩm đều phải có nhãn dinh dưỡng với các nội dung theo quy định mới được lưu hành trên thị trường.

Đồng thời, cần có cơ chế quản lý chặt chẽ và giới hạn các loại thực phẩm, đồ uống đường phố đang không đảm bảo về dinh dưỡng và vệ sinh, an toàn thực phẩm.

Bản thân người tiêu dùng cũng cần hình thành thói quen cần thiết xem nhãn dinh dưỡng trước khi quyết định mua sản phẩm.

Theo PGS Hưng, người dân nên ưu tiên thực phẩm tươi sống, đa dạng hóa khẩu phần và đọc kỹ nhãn dinh dưỡng khi sử dụng sản phẩm chế biến sẵn. Cần chú ý số khẩu phần trong mỗi bao bì, hàm lượng năng lượng, đường, muối, chất béo trong mỗi khẩu phần và tỉ lệ phần trăm so với nhu cầu khuyến nghị hằng ngày

Các chuyên gia cho rằng thực phẩm siêu chế biến được thiết kế để kích thích tiêu thụ, được tiếp thị rộng rãi và hiện diện dày đặc trong môi trường sống, hành vi ăn uống không còn đơn thuần là quyết định riêng lẻ.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm gia tăng nhanh tại Việt Nam với những hệ luỵ cho cả sức khoẻ người dân, chi tiêu cho y tế tăng, thực phẩm siêu chế biến vì thế không chỉ là câu chuyện ăn gì cho lành mạnh nữa mà còn đặt ra thách thức cho vấn đề bảo vệ sức khỏe cộng đồng.